Antarctica, februari 2009

Hunne Koninklijke Hoogheden de Prins van Oranje en Prinses Máxima der Nederlanden brengen op uitnodiging van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) van 6 tot en met 9 februari een bezoek aan Antarctica.

5 februari 2009

Welkom op dit weblog! Dit is het eerste verslag vanaf het meest zuidelijke puntje van het Amerikaanse continent, vlak voordat wij de oversteek hopen te maken richting het Antarctisch schiereiland, het werkelijke doel van onze reis.

De dag begon in het beroemde Torres del Paine Nationale Park in zuid Chili. Al hoewel het niet mijn bedoeling is een toeristisch reisverslag te schrijven maar mij te concentreren op nut en noodzaak van arctisch en glaciaal onderzoek, waar mogelijk gerelateerd aan de consequenties voor Nederland, kan ik het toch niet nalaten dit park aan te raden!

Na een vlucht van een klein half uur - met veel dank aan de Chileense luchtmacht - landden wij vlak naast de hooggelegen Tyndall gletsjer, één van de uitlopers van het Zuid-Patagonisch ijspak. Na Antarctica en Groenland is dit de derde grootste ijsmassa ter wereld. Zoals 80% van alle gletsjers trekt ook de Tyndall gletsjer zich in hoog tempo terug en in het rotsbed waar tot voor kort de gletsjer op rustte, zijn unieke skeletten van ichthyosaurussen gevonden. Op zichzelf worden de fossiele resten van dit onderwaterreptiel over de hele wereld gevonden, maar die zijn zo rond de 180 miljoen jaar oud; deze zijn "slechts" ongeveer 120 miljoen jaar oud, lang nadat de ichthyosaurus verondersteld werd te zijn uitgestorven. De stelling die Professor Wolfgang Stinnesbeck (Universiteit Heidelberg) en zijn zeer enthousiaste team met deze expeditie proberen te bewijzen is dat door klimaatverandering de ichthyosaurus in tropische en gematigde regionen weliswaar uitgestorven is maar nog vele tientallen miljoenen jaren overleefd heeft in het koudste deel van de wereld, alvorens definitief als soort te verdwijnen.

Vanmiddag waren wij te gast bij INACH, het Chileens Antarctisch Instituut. Hier hebben wij de geschiedenis van het Antarctisch Verdrag - waar Nederland volwaardig partij bij is, als enige zonder eigen permanente vestiging op Antarctica - besproken. Ook hebben we kennis kunnen nemen van een breed scala van activiteiten waar INACH bij betrokken is, variërend van arctisch onderwijs op kleuterscholen tot het bewaken van milieueffecten van menselijke activiteiten op Antarctica.

Nu volgt - veel sneller dan oorspronkelijk verwacht - deel twee van onze reis en nemen wij afscheid van onze Chileense gastvrouwen en - heren, om onze reis te vervolgen in handen van BAS, the British Antarctic Survey, die onze vlucht naar Rothera Station en ons programma daar zullen verzorgen. Aangezien het weer de allesbepalende factor is voor reizen van en naar Antarctica, hebben wij zojuist gehoord dat ons vertrek nu om 01.30 uur gepland staat in plaats van het oorspronkelijke zeer geciviliseerde tijdstip van 10.00 uur. Het geeft ons wel ruim 8 uur extra, dus uiteindelijk zeer de moeite waard. Tot morgen vanaf Rothera!

6 februari 2009

Precies om 06.00 uur landt de Dash 7 op de zeer korte landingsbaan van Rothera station.

Dat het ongepland vroegere vertrek en de vlucht niet het verwachte aantal uren slaap had opgeleverd was vergeten op het moment dat wij de eerste Antarctische lucht opsnoven en een zeer warm welkom kregen van de basis commandant John Withers en enkelen uit zijn staf. De aankomst van een vliegtuig van één van de uitvalbases van het Britse Antarctische onderzoeksintituut BAS betekent ook post en langverwachte hoognodige onderdelen, dus iedereen die hier aankomt krijgt automatisch blije gezichten te zien! Iets wat ik heel goed herken uit mijn diensttijd in de Marine en zo voelt het leven hier op Rothera ook een beetje. Door goed samen te werken en iedereen te respecteren voor wat hij of zij doet en waarvoor men hier naar toe gereisd is, ontstaat een sfeer die zeer vergelijkbaar is met wat ik vroeger aan boord van een schip ervoer. Het echte Engelse ontbijt met bacon, sausage en baked beans deed mij echter meer aan mijn schooltijd op Atlantic College denken en liet ons zonder twijfel weten: dit is een Brits onderzoeksstation.

Rothera station, sinds begin jaren 90 in gebruik door BAS, ligt aan de westkant van het Antarctisch schiereiland, één van de drie hotspots op de wereld (de andere zijn noord Siberië en noord Canada/Alaska), waar de gemiddelde temperatuur over de afgelopen 50 jaar met 3 graden Celsius is gestegen. De plek dus om de gevolgen van die opwarming op de omgeving te bestuderen. Daarvoor heeft BAS hier een groot biologisch laboratorium waar vele onderzoeken worden uitgevoerd, maar daar gaan wij morgen pas op bezoek, dus later meer… Verder dient Rothera als uitvalsbasis voor meerdere semi-permanent en permanent bewoonde Britse onderzoeksstations op Antarctica en ondersteunt men vanuit hier de veldexpedities. Onderzoekers verblijven van enkele dagen tot wel 3 maanden in het veld. Deze zomer zijn er al 50 teams op pad gegaan, waaronder enkele Nederlandse expedities, wat een enorme verantwoordelijkheid betekent voor de logistieke staf op Rothera.

Na de noodzakelijke veiligheidsbriefings en uitleg van noodprocedures (je bent hier echt voor hulp op elkaar aangewezen, even 112 bellen kan wel, maar de telefoon wordt zeker niet opgenomen) hebben we kennis gemaakt met de staf van BAS en een uitgebreide wandeling gemaakt rond het Rothera schiereiland. Dat kan heel snel als er geen wild te zien is, maar wij hebben veel geluk gehad met het bewonderen van drie soorten zeehonden (de Weddell zeehond, de Antarctische pelsrob en de krabbenrob), ongebruikelijk veel Adelie pinguïns en een paar bultruggen paraderend tussen de ronddrijvende ijsbergen. Tijdens deze korte wandeling van twee uur hebben wij temperatuurverschillen meegemaakt die je anders weinig tegenkomt. Zelfs als het warm is kan het letterlijk enkele tellen later weer echt koud zijn. Naast kou is de zon, of liever gezegd de straling van de zon, een onzichtbaar gevaar. Dankzij het gat in de ozonlaag moet je hier altijd je ogen en gezicht goed beschermen, ook al is het geheel bewolkt.

Onze eerste dag was lang maar meer dan de moeite waard. Slaap voel je hier door het bijna permanente daglicht sowieso niet en wij zijn onder de indruk van elke minuut. 

7 februari 2009

Vanochtend hebben wij uitgebreid kennis kunnen maken met de wetenschappers die in en rond het op Rothera gelegen Bonner Laboratorium (vernoemd naar Nigel Bonner) hun onderzoek uitvoeren.

Dit zijn voornamelijk biologische onderzoeken die zich richten op de variabiliteit van de hier aanwezige ecosystemen op het land en onder water. Beide ecosystemen zijn uniek in de wereld. Het marinesysteem bevat een biodiversiteit en biomassa die alleen overtroffen wordt door gebieden met koraalriffen en leeft al 20 tot 30 miljoen jaar in zeer constante temperaturen (tussen globaal -2 en +1 graad Celsius). Voor het eerst begint de temperatuur van de bovenlaag (tot plm. 50 meter onder de oppervlakte) van de oceaan ten westen van het Antarctisch schiereiland op te lopen. Dat zal voor de hier levende organismen een grote invloed hebben. Elke 1/10 graad is voor hen tenslotte al in percentages te meten. De biodiversiteit op het vaste land daarentegen is zeer beperkt. Er leeft hier slechts een handjevol diersoorten. Qua temperatuur zijn zij echter gewend te overleven met verschillen tussen zomer en winter van meer dan 80 graden Celsius, dus daarmee zelfs als eenvoudige levende organismen ongelooflijk goed aangepast aan dat soort grote verschillen.

Waar het hier in het Bonner laboratorium om draait is zo efficiënt mogelijk alle data te verzamelen en aan de wetenschappers te leveren zodat optimaal gebruik gemaakt kan worden van de moeilijk verkrijgbare informatie. BAS heeft voor het verzamelen van die informatie eigen wetenschappers en duikers in dienst van wie sommigen tot twee en een half jaar achter elkaar op Antarctica gestationeerd zijn. Zo krijgen ook in de Arctische winter de wetenschappers de informatie aangeleverd die hun onderzoek verder ondersteunt en de resultaten nauwkeuriger maakt. Wat ook opviel is dat 60% vrouw is, dus het imago van mannen met baarden en ijspegels is hier ver van de werkelijkheid.

Een ander element dat mij als voorzitter van UNSGAB zeer aansprak is het monitoren van de ecologische gevolgen van de aanwezigheid van mensen op het schiereiland en dan vooral het effluent van het rioleringssysteem van Rothera. Met de nieuwe afvalwaterzuiveringsinstallatie voldoet het water wat op de baai geloosd wordt aan veel strengere milieueisen dan bijvoorbeeld de Europese zwemwaterrichtlijn, dus is het geloosde water heel erg schoon. Al het afval wordt hier trouwens verzameld en verbrand en het overgebleven as aan het einde van het zomerseizoen per boot weer afgevoerd. Geen enkel vreemd object mag hier achterblijven.

Verder brachten we nog een bezoek aan de duikers en hun onderkomen, compleet met bad (het enige bad op Antarctica dat bij onderkoeling een reddende maatregel kan zijn) en een volledige decompressietank. Elk risico wordt zoveel mogelijk uitgesloten. Het bezoek werd afgesloten met een rondleiding langs de opslagtanks voor levende organismen en een duikdemonstratie waar we realtime live beelden van de zeebodem te zien kregen om aan te tonen hoe ongelooflijk veel levende wezens op de zeebodem te vinden zijn.

Helaas zijn er op dit moment geen Nederlandse onderzoekers meer aanwezig, maar de experimenten waar zij mee bezig zijn hopen wij morgen (weersafhankelijk) wel te bezoeken. Vast staat wel dat dit Arctisch onderzoek bij uitstek een sterk internationaal karakter heeft en de Nederlandse bijdrage heel hoog staat aangeschreven. Keer op keer krijgen wij dat te horen van zeer uiteenlopende bronnen (meteorologen tot biologen) en dat doet je toch goed!

Vanmiddag gaan wij ons voorbereiden op ons veldbezoek met de daaraan gekoppelde overnachting. Als het mee zit krijgen we op weg naar ons bivak ook nog de kans af te dalen in één van de gletsjerspleten om het ijs van zeer nabij te ervaren.

8 februari 2009

Vandaag afgedaald in een gletsjerspleet. Uitgerust met klimijzers onder de schoenen voor goede houvast in het ijs en alle benodigdheden om te dalen en weer omhoog te klimmen, lieten wij ons door een gat in de gletsjer naar beneden zakken.

We kwamen in een compleet andere omgeving uit met prachtig blauw licht en hele gangenstelsels om verder doorheen te wandelen en te kruipen. Iedere bewoner van Rothera gaat minimaal één keer per seizoen de gletsjerspleet in en dan besef je wat zich daadwerkelijk afspeelt onder de zo vreedzaam lijkende witte sneeuwvlakte. Het is een ijsmassa die permanent in beweging is en de plek waar je de ene dag veilig overheen kan lopen of rijden is de andere dag een levensbedreigende afgrond. Maar het was ook een onvergetelijke ervaring voor ons en je verbaast je soms door wat voor klein gat je toch relatief makkelijk heen kunt komen.

Het opzetten van een tent die tegen windstoten tot ver over 100 km per uur moet kunnen is toch even wat anders dan wat we in Europa gewend zijn. Een haring is bijvoorbeeld een roestvrijstalen buis met een diameter van 5 cm en de scheerlijnen vingerdikke nylon touwen. Een geoefend paar kan een tent in 2 uur helemaal operationeel hebben, inclusief de verbindingen met Rothera via de HF radio en een eerste kopje thee om weer op te warmen. Wij hebben gisteravond de gelegenheid gehad onder rustige en relatief warme omstandigheden het proces onder begeleiding uit te voeren en onder die omstandigheden lijkt het allemaal heel schools en zeer strak geregeld. Je moet er echter niet aan denken dat je bijna niets ziet, bijna geen controle over je vingers hebt met dikke handschoenen en dan nog eens uit moet gaan zoeken welk deel waar moet. Alles is met duidelijke kleuren precies vooraf in vastgestelde volgorde ingepakt zodat je de tent in principe zonder te kijken op kan zetten. De kisten die midden op de foto van onze tent staan zijn ook in een vaste volgorde geplaatst zodat de scharnieren de meest optimale kant open gaan en je de meest nodige dingen bij je hoofdeinde onder handbereik hebt. In principe moeten onderzoekers het tot tien dagen zelfstandig in en rond zo´n tent uit kunnen houden. Soms betekent dat ook bijna 24 uur binnen wachten omdat de omstandigheden het werk volstrekt onmogelijk maken. Bij ons was dat gelukkig niet het geval en na een nacht met alleen wat gierende wind waren we weer voor het ontbijt terug op Rothera.

Daarna hebben we per Twinotter (het werkpaard van Antarctica zoals het vliegtuig hier bekend staat) geprobeerd enkele veldstations te bereiken. Twee van de gletsjers waar we wilden landen waren onbetrouwbaar geworden vanwege gletsjerspleten en de andere lagen in de mist, dus moesten we een landing op ski's  maken op de gletsjer achter Rothera. 

Vanmiddag zijn we per boot naar Anchorage Island gegaan om één van de Nederlandse projecten te bezoeken. Eerst hebben we het Nederlandse onderkomen bezocht waar onze wetenschappers kunnen overnachten en waar zij ook in rustige omstandigheden experimenten met gevoelige apparatuur kunnen uitvoeren. De hut werd goed bewaakt (zie foto).  Daarna hebben we het onderzoeksgebied boven op het eiland bezocht waar open kassen microklimaten creëren en de wanden verschillende soorten straling al dan niet doorlaten. Hiermee kan de schade en hersteltijd van planten worden onderzocht. Uniek aan dit project van dr. Ad Huiskes, dat met onder anderen de Britten samen wordt uitgevoerd, is dat het zeer langlopend is en daardoor een schat aan informatie gegenereerd heeft. Dit wordt op verschillende breedtegraden uitgevoerd en dat maakt onderlinge vergelijkingen mogelijk. Ook dit is een zeer gewaardeerd samenwerkingsproject en de Britten hebben ons heel vaak subtiel en minder subtiel de hint gegeven dat zij echt hopen dat wij hier mee doorgaan.

Op de terugweg van Anchorage Island naar Rothera hebben wij van zeer nabij een prachtshow van twee bultrugwalvissen gekregen met als grand final twee wuivende staarten. Na het verzenden van dit laatste bericht vanaf Antarctica (wat door de beperkt beschikbare bandbreedte waar alle data en spraak verloopt echt een crime is gebleken) zijn we door onze Britse gastheren uitgenodigd voor een " formal " dinner. Een prima gelegenheid om nog één keer al die fantastische mensen te spreken en bedanken die ons zo gastvrij hebben ontvangen en die zulk goed en belangrijk werk doen. Het was werkelijk indrukwekkend en onvergetelijk. 

Terug naar overzicht